Zachowania zbiorowe

Słownik Psychologii określa „zachowania masowe” (mass behavior) jako zbiorowe zachowanie masy, w którym nie występuje widoczna wzajemna komunikacja ani wzajemne wywieranie na siebie wpływu przez jednostki składające się na masę. Przykładami takich zachowań są np. mody, obyczaje, sposoby ubierania się, ruchy polityczne, itp. Przyjmuje się, że wpływ społeczny wywierany jest kanałami systemów komunikacji masowej. Pojęcie to zwane jest także masowym zarażaniem się (podkr. A.S.).

Fenomen zachowań zbiorowych był rozwijany przez wielu, głównie amerykańskich, socjologów (m in. H. Blumer, R.H. Turner, L.M. Killian, N.J. Smelser). Ewolucje poglądów, jak też dyskusje i krytykę z jakimi spotykały się prace dotyczące tego zagadnienia prezentuje A. Domański . Istotny jest wpływ jaki na autorach prac bardziej współczesnych i na potocznej wiedzy na temat zachowań zbiorowych, wywarły prace klasyków (G. Le Bon, S. Sighele, G. Tarde, W. McDougall, R. E. Park) i ich interpretacje zjawiska tłumu, publiczności i zbiorowości. Nie bez znaczenia jest też ton jaki pobrzmiewa w klasycznych pismach Ortegi y Gasseta. Obraz ten wraca w traktacie Masa i władza E. Canettiego . Masa opisywana jest tu jako krwiożercza, wiecznie głodna, bestia. Wciąż rozrasta się pochłaniając i niszcząc wszystko na swej drodze.

Wśród krytyków wymienionych przez A. Domańskiego są m.in. W.A. Gamson i C.J. Couch. Podstawowe zarzuty wobec teorii zachowań zbiorowych koncentrują się na [1] [2] [3] [4] postulatach o irracjonalności zachowań, dewiacyjności bez uwzględnienia celowości i planowania wystąpień masowych. Krytykowali oni fakt zbytniego koncentrowania się na afektach, emocjach i spontaniczności, przy niedocenianiu roli struktury i organizacji oraz predyspozycji do określonych zachowań. Krytyka najczęściej formułowana jest przez zwolenników teorii „działania zbiorowego” (a nie „zachowania zbiorowego”), którzy podkreślają nowe zastosowania podejść badawczych takich jak mobilizacji zasobów, czy konstruktywizm społeczny do badania rozruchów, protestów, zbiorowej przemocy czy ruchów społecznych. Przeciwnicy „stereotypowej interpretacji tłumów” postuluj ą zastąpienie terminu „tłum” (crowd), który jest obarczony zbyt dużym negatywnym ładunkiem emocjonalnym, pojęciem „zgromadzenie” (gathering).

A. Domański zauważa[5], że taki krytyczny trend, lub też moda naukowa, kładzie się cieniem na całości badań w nurcie zachowań zbiorowych, które obejmuj ą nie tylko problematykę protestów i ruchów społecznych, ale także podejmuj ą tematy takie jak: pogłoska, przelotna fascynacja, moda, zbiorowe szaleństwo, zbiorowa przemoc, panika, lincz, plądrowanie, zachowanie w trakcie katastrof czy masowa histeria. Przewaga paradygmatu działań zbiorowych może tłumaczyć niewielką ilość opracowań zjawiska masowej histerii na gruncie socjologii zachodniej i nieobecność takich opracowań na gruncie rodzimym.

Opracowanie tematyki zachowań zbiorowych znajdziemy także w Suplemencie do Encyklopedii Socjologii. W tym ujęciu, podstawową cechą kategorii zachowań zbiorowych jest ich doraźność i spontaniczność. Trudno je zaplanować i systematycznie obserwować co nie sprzyja popularności tej tematyki w opracowaniach socjologicznych. Doraźność takich zachowań wynika z tego, że są one reakcjami na różne wypadki losowe, wydarzenia publiczne wyzwalające silne emocje (lincze, akty terrorystyczne, imprezy sportowe, itp.) czy katastrofy historyczne (wojny, pucze), przemysłowe oraz naturalne (trzęsienia ziemi, powodzie, w tym również epidemie i rozwój nieuleczalnych chorób) [6].

Opisane są tu podstawowe założenia opracowań H. Blumera i N.J. Smellersa. H. Blumer[7] jako wyjaśnienie zjawiska zbiorowych zachowań w ich całej różnorodności zaproponował koncepcje komunikacji okrężnej (cyrkularnej). Otóż ludzie znajduj ący się w niezrozumiałej i nieustrukturyzowanej sytuacji uruchamiaj ą wzajemną komunikacje opartą na plotkach i pogłoskach oraz wzmacnianiu wzajemnych reakcji emocjonalnych. Skutkiem tego
mogą być zachowania paniczne. Zachowania takie są jednak bardziej typowe dla tłumów niż mas (Blumer zdecydowanie odróżniał te dwie formy zbiorowości). Masa jest tu, w porównaniu do tłumu, bardziej anonimowa, a co ważniejsze, fizycznie rozdrobniona przez co jej członkowie nie wymieniaj ą za sobą informacji i nie współpracuj ą ze sobą.

Istotne wydają się być także dociekania N.J. Smelsera . W nawiązaniu do teorii dysonansu poznawczego, kluczowym pojęciem jest tu stan niejasności sytuacji, który wywołuje u jednostki poczucie napięcia i dyskomfortu. Dalsze działania jednostek ukierunkowane są dążeniem do usunięcia owego dyskomfortu np. poprzez przyjmowanie uproszczonych i nieracjonalnych założeń co do sił i procesów, które odpowiedzialne są za ową niezrozumiałą i trudną sytuacje. Różne typy zachowań zbiorowych są , zdaniem N.J. Smelsera, rezultatem różnych reakcji jednostek na niejasność sytuacji społecznej. Zachowania zbiorowe powstaj ą na skutek pięciu typów uogólnionych przekonań, w sposób uproszczony interpretuj ących rzeczywistość. Autor wymienia tu: histerię (prowadzącą do paniki), myślenie życzeniowe (prowadzące do szaleństwa), wrogość (prowadząca do wybuchu wrogości) oraz przekonania zorientowane na normy lub wartości (prowadzące do ruchów zorientowanych na normy lub wartości). Histeria, jako zachowanie zbiorowe, powstaje wtedy gdy napięcie i niepewność wywołuj ą lęk i wpływaj ą na postrzeganie świata w kategorii uogólnionych zagrożeń. Prowadzi to, w konsekwencji, do przypisywania przyczyn zagrożeń pewnym uogólnionym siłom, mechanizmom lub aktorom[8] [9].

W kontekście niniejszych rozważań ważne wydają się także ustalenia L.M. Killiana i R.H. Turnera. W swoim uj ęciu badawczym zachowań zbiorowych wskazuj ą oni na trzy teorie wyjaśniające. Teoria zaraźliwości społecznej bada dyfuzję zachowań na skutek ich bezpośredniej obserwacji. Jako przykład autorzy podają właśnie histerię wywołana szerzeniem się nieznanych chorób. Jest to oczywiste nawiązanie do reakcji okrężnej jako mechanizmu wyolbrzymiania zagrożenia. Oprócz tego wyjaśniająca może być teoria konwergencji, która wskazuję na rolę rozładowania nagromadzonego napięcia w formie tłumnej, oraz teoria doraźnie tworzonych norm, według której zbiorowości takie jak tłum, składające się z jednostek bardzo zróżnicowanych, wytwarzają swoje własne normy zachowań i standardy interpretacyjne. Zachowaniom zbiorowym sprzyjaj ą także warunki destabilizacji porządku społecznego, anomizacji życia społecznego, raptownych zmian społecznych, itp.[10]

Współcześnie, dzięki rozwojowi technologii elektronicznego komunikowania, szczególnie internetu i telefonii komórkowej, formy zbiorowych zachowań mogą przybierać nowe formy. Zachowania tłumu mogą być bardziej zorganizowane (tzw. bystry tłum – smart mob)dzięki taniej i łatwej komunikacji pomiędzy ludźmi nawet bardzo od siebie oddalonymi. Uczestnicy tzw. błyskawicznych tłumów (flash mob) dzięki SMS-om mogą zamienić spontaniczność zachowań zbiorowych w rodzaj sytuacjonistycznego happeningu. To samo może stać się z publicznością rozproszoną. Oto przecież, widzowie jednego programu lub serwisu informatycznego mogą bardzo szybko porozumieć się bez odchodzenia od ekranu telewizora i wysyłanymi sobie wzajemnie SMS-ami podgrzać atmosferę doniosłości lub niepokoju.

Oprócz odpowiedzi na pytanie kogo dotyczą analizowane zjawiska, należy skupić się na chwilę nad tym jakie emocje są ich przedmiotem, czym się objawiają. Niepokój, strach, panika, szaleństwo. Czy występują w formie zbiorowej? Jaki jest ów społeczny wymiar strachu i histerii.


[1]   J. Szczepański, dz. cyt., s. 445-447.

[2]   A.S. Reber, E.S. Reber, Słownik Psychologii, Wyd. Scholar, Warszawa 2002, s. 908.

[3]   A. Domański, Aktualność koncepcji zachowań zbiorowych, „Studia Socjologiczne”, nr 4(2003),s. 27-54.

[4]   E. Canetti, Masa i władza, Czytelnik, Warszawa 1996.

[5]   A. Domański, dz. cyt., s.29.

[6]   B. Misztal, Hasło: Zachowanie zbiorowe, Encyklopedia socjologii, Suplement, (red. zbior. pod kier) K. Kwaśniewicz, Oficyna Naukowa, Warszawa 2005, s. 410-413.

[7]   Tamże, s. 411.

Tamże, s. 411.

Tamże, s. 412.

Tamże, s. 412.