Rysunek jako środek diagnostyczny

Rysunek jest bardzo istotnym elementem diagnostyki psychologicznej i pedagogicznej. Pozwala on na wykrycie wielu problemów dręczących dzieci, których innymi metodami nie można zdiagnozować. W rysunku dziecko przedstawia szczerze to, co rozumie lub czuje, a nie zawsze umie lub chce wyrazić słowami. Postać ludzka na rysunku ujawnia także psychiczną relację dziecka do niej.

Na szczególne zainteresowanie zasługują rysunki na temat rodziny. Pokazują one pozycję dziecka w rodzinie oraz wśród jej członków, korelacje do rodziców, rodzeństwa. Dziecko przedstawiając swoją rodzinę w formie rysunku nie kryje uczuć, mając nadzieję, że to co narysuje i uczucia które przedstawi będą zrozumiałe tylko dla niego. W rysunku ujawnia swoją jedność z członkami rodziny, a także ucieczkę przed rzeczywistością.

Interpretacja rysunku dokonuje się w trzech płaszczyznach:

  1. graficzna (kolorystyka, postacie osób i ich pozycja),
  2. wzajemne stosunki między osobami,
  3. treść rysunku (subiektywny obraz własnej rodziny).

Poziom graficzny, zdaniem M. Braun-Gałkowskiej, obejmuje: rozmach i siłę kreski – kreska „rozmachowa” długa, powstająca od jednego pociągnięcia, zajmująca większą część kartki, mówi o rozmachu, energii, odwadze i łatwości uzewnętrznienia swoich tendencji; – kreska krótka, wahająca się przy liniach dłuższych złożona z krótkich elementów wskazuje na zahamowanie; – silny nacisk kreski (grubość kreski i nacisk na papier) mówi o silnym napięciu, odwadze, czasem gwałtowności; – słaby nacisk kredki mówi o nieśmiałości, łagodności, czasami nerwicy i wysokim niepokoju[1].

Czasami bywa, że na rysunku narysowanym ze średnią siłą nacisku, jedna z postaci narysowana jest szczególnie mocno. Zwykle z tą postacią łączą się szczególne napięcia emocjonalne autora.

Kolory użyte w rysunku prezentują przede wszystkim stan emocjonalny badanego dziecka. Szeroka gama kolorów świadczy o żywej emocjonalności, a ich brak (rysunek ołówkiem lub tylko jedną kredką) wskazuje na opory emocjonalne i obawę. Kolory jasne informują nas zwykle o nastroju radosnym, ostry kolor czarny o postawie rygorystycznej, kolor czerwony może mieć różne znaczenia: może być kolorem aktywności, jednak w połączeniu z kolorem czarnym świadczy zazwyczaj o agresji[2].

Rozmieszczenie rysunku na kartce bywa bardzo różnorodne i wiele mówi dla badacza. Może być wykorzystana cała kartka lub jej część. Rysowanie na górze kartki mówi o idealizmie lub marzeniach, wyobraźni. Umieszczenie rysunku na środku kartki wskazuje, że odnosi się do spraw najbardziej uświadomionych, podczas gdy innych nie chce ujawnić. Dolny pas kartki jest ulubionym pasem zmęczonych, często przygnębionych uczniów. Pas górny jest wracaniem myślami do przeszłości. Rysunek namalowany w dolnym lewym pasie ujawnia wewnętrzne skrępowanie, a pas prawy jest wybieganiem w przeszłość[3].

Analizując kolejność rysowania poszczególnych członków rodziny oraz ich wielkość w stosunku do innych dowiadujemy się, kogo dziecko najbardziej ceni, którą osobę najbardziej kocha. Często bywa tak, że miejsce ojca zajmują inni mężczyźni z rodziny. Dzieje się tak, gdy ojciec często bywa poza domem, na przykład pracuje za granicą lub w innym mieście albo nie spełnia oczekiwań dziecka.

Rozmieszczenie postaci odzwierciedla stosunki społeczno-emocjonalne. Bliskość postaci z dzieckiem może oznaczać miłość, oddalenie czy brak więzi rodzinnych.

Rysunek rodziny, na którym nie ma postaci dziecka, może świadczyć o rozluźnieniu więzi rodzinnych, osamotnieniu a czasem i odrzuceniu. Podczas rozmowy indywidualnej możemy dowiedzieć się, że brak dziecka spowodowany jest obawą przed ojcem alkoholikiem. Daje to wskazówkę wychowawcy, że w domu dziecka panuje zła atmosfera. Członek rodziny którego dziecko akceptuje i kocha, jest nie tylko największy, ale jego postać jest bardziej ozdobiona, narysowana ciepłymi barwami, często trzymająca za ręce inne postacie lub namalowana bardzo blisko nich.

Własna rodzina to najbliższe otoczenie dziecka, bardzo ważne pod względem emocjonalnym, niezbędne do życia i prawidłowego funkcjonowania. Choć czasem się od niej oddala, jest jednak zawsze w pobliżu i czeka żebyśmy go przytulili. Więź emocjonalna z rodzicami, miłość do dziecka, stanowi dobro, którego nic nie jest w stanie zastąpić. Dziecko łatwiej wybaczy nawet rażącą niesprawiedliwość rodzicom, jeśli widzi i czuje miłość do siebie. Miłość do dziecka musi jednak podlegać pewnym rygorom wychowawczym. W rodzinie dzieci uczą się i zdobywają doświadczenie. Rysunki dzieci powinny być traktowane jako sprawdzian prawdziwych relacji panujących w rodzinie.


[1] M. Łaguna, B. Lachowska: Rysunek projekcyjny jako metoda badań psychologicznych, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2003, s. 21

[2] Tamże, s. 68.

[3] Tamże, s. 72