Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży

wykład z Psychologii rozwojowej dzieci i młodzieży

I etap. przełom XIX i XX w. (Darwin, Preyner, Binet, Baldwin, Hall), biologiczne i społeczne czynniki rozwoju, metoda obserwacji, rozwój poznawczy

II etap. okres międzywojenny (Pawłow, Watson), ustalanie empirycznych podstaw psychologii rozwojowej; związek z teoriami uczenia

III etap. XX wieczne wielkie syntezy (Piaget, Wygotski, Bowlby)

III etap XX wieczne wielkie syntezy

(Piaget, Wygotski, Bowlby)

JOHN BOWLBY (1907-1990)

Ewolucyjna interpretacja rozwoju człowieka

Koncepcja Bowlby’ego łączy ETOLOGIĘ i PSYCHOANALIZĘ

ETOLOGIA à ważna bliska więź matki i dziecka dla utrzymania się przy życiu

PSYCHOANALIZA à jakość wczesnych relacji społecznych ma znaczenie dla dalszego rozwoju; doświadczenia  dotyczące wczesnych relacji społ. są przechowywane w podświadomości

Bowlby pozostawał pod wpływem dzieła Harlowa, który testował psychoanaliczną tezę o przywiązaniu dziecka do matki na podstawie zaspokajania jego potrzeb biologicznych.

Tak rodzi się miłość z wyrachowania (cupboard love).

Zdaniem Harlowa matki dostarczają komfortu i ciepła; zapewnia bezpieczeństwo.

Bowlby odniósł idee Harlowa do ludzkiego rozwoju

Przywiązanie oparte jest na specyficznie ludzkich zachowaniach.

Wyzwalaniu matczynej opieki we wczesnych  miesiącach jest krzyk i uśmiech.

Z czasem przywiązanie staje się ważnym czynnikiem w regulowaniu chęci do eksplorowania.

Relacja bezpiecznego przywiązania prowadzi dziecko do osiągnięcia psychicznie zdrowej rozwojowej drogi;

Natomiast niepewne wzorce przywiązania przyczyniają się do wytworzenia neurotycznej osobowości.

Dziecko tworzy „wewnętrzny roboczy model” przywiązania

Model bezpieczny zakłada, że ma możliwość skupienia na sobie uwagi i uczucia ważnych osób.

Mniej bezpieczny model – dziecko odkrywa, że uczucie innych jest uzależnione od bycia grzecznym; dorośli nie stanowią niezawodnego źródła wsparcia.

Odkrycia te są wynikiem przeżyć dziecka. Stają się podstawą uogólnień i wpływają na sposób interpretowania zachowań innych dorosłych w przyszłości.

Koncepcja Bowlby’ego dała początek badaniom nad przywiązaniem

Ustalono procedurę badania przywiązania tzw. procedurę obcej sytuacji

Wskaźniki przywiązania:

  • uśmiech społeczny selektywny (5-6 msc)
  • lęk przed obcymi (po 6msc)
  • protest przeciwko rozstaniu (12 msc)

Źródła przywiązania:

akceptacja i gotowość reagowania na sygnały dziecka:

  • uśmiechanie się
  • dotykanie
  • trzymanie na rękach
  • utrzymywanie kontaktu wzrokowego

PRZYWIĄZANIE – rodzaj więzi emocjonalnej między niemowlęciem a jednym lub kilkoma dorosłymi

Przejawy przywiązania:

  • zbliżanie się do tych dorosłych w sytuacji stresowej
  • nie obawianie się ich
  • intensywna reakcja na objawy zajmowania się dzieckiem przez bliskich
  • przejawianie niepokoju, kiedy jest od nich oddzielone

Badania M. Ainsworth przyczyniły się do ustalenia typów wzorców przywiązania:

  1. A. lękowo –unikające: nie ujawniają emocji negatywnych przy rozstaniu, gdy matka powraca unikają jej; nie stawia matki ponad obcymi
  2. B. ufne przywiązanie: przejawiają negatywne emocje przy rozstaniu; reagują entuzjastycznie na powrót matki
  3. C. lękowo – ambiwalentne: negatywne emocje w czasie rozstania i po powrocie matki (złość); odporne na próby nawiązania kontaktu ze strony obcej osoby

[1 i 3 -brak zaufania do dorosłego]

– Prowadzono badania nad kulturowymi uwarunkowaniami przywiązania (Ijzendoorn, 1988)

– Badania nad skutkami wzoru przywiązania w dorosłości (D. Cohn, 1991)

– Przywiązanie jest prototypem relacji społecznych także w dorosłości: sprzyja plastyczności i otwartości na  nowe doświadczenia (Goldberg, 2000)

– Brak doznawania bezpiecznego przywiązania może w dorosłości przejawiać się w parach małżeńskich  przesadną zazdrością, konfliktami (Koherk, Hazen)

Wzory relacji z matką wpływają na jakość relacji z rodzicami, co ma znaczenie dla transmisji międzypokoleniowej.

Ponadto, więź z matką jest niezbędnym warunkiem rozwoju empatii.

Okazało się, że dzieci z silnym poczuciem zaufania do innych są w późniejszym wieku mniej skoncentrowane na zaspakajaniu swoich potrzeb, a bardziej  ……

Implikacje praktyczne:

Idee Bowlby’ego zastosowano w hospitalizacji dzieci

Od 1950r. matki mogły przebywać z małymi dziećmi w szpitalu

H.M. Trautner dzieli wszystkie teorie według kryterium przebiegu i mechanizmów rozwoju.

Wyróżnia teorie:

  • biogenetyczne: Kroh, Werner, Schneirla
  • psychoanalityczne: Freud, Erikson
  • behawiorystyczne: Watson, Sears, Baer
  • poznawcze: Piaget, Labouvie-Vief
  • społeczno-kulturowe: Wygotski
  • humanistyczne: Maslow

PSYCHOANALIZA – uznaje ciągłość rozwoju

Proces kształtowania się osobowości rozpoczyna się we wczesnym dzieciństwie i daje w rezultacie względnie trwałą strukturę osobowości.

Z. Freud (1856-1939)

Składowe osobowości:

Id –  impulsy o charakterze biofizjologicznym, których zaspokojenie daje poczucie przyjemności, zaś brak zaspokojenia wywołuje napięcie.

Ego – reguluje zachowania człowieka według zasady realizmu; wiąże się ze świadomością jednostki, jej doświadczeniem codziennym

Superego – sumienie jednostki; zinterioryzowane normy i zasady zachowania; cenzor treści psychicznych (działa zgodnie z normami kulturowymi); wywołuje poczucie winy i wstydu lub dumy

Schemat rozwoju polega na ewolucji impulsów seksualnych, a pewne zmiany występują powszechnie.

Każda z faz ma znaczenie dla rozwoju osobowości;

Zaznacza się zjawisko przemieszczania – coś, co daje przyjemność we wstępnej fazie jest zastępowane przez coś innego w następnej fazie.

Zmiany mają charakter intrapsychiczny ; są to zmiany osobowości

Zasadniczą rolę odgrywają czynniki biologicznego dojrzewania słabiej uwzględnia się czynniki społeczne.

FAZY ROZWOJU PSYCHOSEKSUALNEGO:

  1. Do fazy oralnej – związek z matką daje poczucie bezpieczeństwa
  2. Do fazy analnej – podwaliny uporu, destrukcji, twórczości ; zasada przemieszczenia
  3. Do fazy fallicznej – kompleks Edypa/kompleks Elektry
    • poznawanie ról związanych z płcią i wiekiem oraz relacji z innymi osobami
    • identyfikacja z rodzicami

4. Do fazy latencji – w tym okresie rozwijają się mechanizmy obronne!

  • relacje z innymi osobami z poza rodziny
  • zasada przemieszczenia

5. Do fazy genitalnej – przyjemność czerpana ze stosunków seks.

  • osoby płci przeciwnej są ważne
  1. Eric Erikson (1902-1994) – rola środowiska społecznego w rozwoju człowieka

 – neopsychoanalityczna koncepcja

[Teoria psychospołecznego rozwoju człowieka]

Opisuje relacje między dzieckiem a rodziną i między dzieckiem a kulturą.

Koncentruje się na opisie rozwoju ego:

  1. Ego jest świadomą częścią osobowości.
  2. Bierze początek we wrodzonych predyspozycjach.
  3. Organizuje doświadczenia jednostki, syntetyzuje je i prowadzi do tożsamości.
  4. Reguluje dostosowane czynności do wymogów środowiska zewn.
  5. Jest świadomą instancją psychiczną.
  6. Dzięki ego człowiek kontroluje własne doświadczenia.
  7. Kontrola ta podlega wyższej zasadzie poczucia integralności i spójności.

Erikson odróżnia EGO i JA (self).

JA jest to werbalne zapewnienie dotyczące tego, że czuję, że jestem centrum świadomości w doświadczeniu,  w którym posiadam wspólną tożsamość. Mam poczucie władania zdrowym rozsądkiem.

Poszczególne obrazy siebie selves w różnych sytuacjach budują self. Ego dopuszcza niektóre obrazy siebie do świadomości; te, w których ja może siebie rozpoznać i stworzyć z nich całość – z nich się tworzy obraz  ja.

 Tożsamość:

  • spostrzeganie własnej jednakowości i ciągłości w czasie
  • spostrzeganie, że inni rozpoznają czyjąś jednakowość i ciągłość

Ważne procesy w rozwoju osobowości:

  • organizmiczny (rozwój libido)
  • porządkowanie doświadczeń przez ego
  • społeczne oczekiwania

Wszystko co się rozwija posiada plan budowy (z góryprzyjęty). Jest to plan epigenetyczny.

„Wszystko co wzrasta posiada podstawowy plan budowy, z którego wyrastają poszczególne części, codo swojej specyfiki wykształcające się każda w swoim czasie, póki nie rozwiną się wszystkie, aby stworzyć funkcjonalną całość”.

 Człowiek osiąga różne kompetencje w przewidzianym następstwie.

Każda część osobowości istnieje od początku jako preforma (potencjalnie).

Wewnętrzne prawa rozwoju wytwarzają organiczne dyspozycje, które umożliwiają interakcje z osobami zwróconymi ku jednostce, reagującymi na nią, z instytucjami gotowymi ją przyjąć.

Osobowość rozwija się etapami, które są z góry wyznaczone przez gotowość organizmu oraz wchodzenie w interakcje z osobami i instytucjami.

Ego odnajduje rozwiązania w konfrontacjach między jednostką a rzeczywistością społeczną.

Stadia tworzą sekwencję, przez którą człowiek przechodzi, rozwija się według planu epigenetycznego, który prowadzi do zdrowej osobowości czyli do wytworzenia wszystkich części decydujących o jakości całości (w ostatnim stadium!)

Na każdym etapie rozwoju jednostka dysponuje pewnymi kompetencjami i pojawiają się zewnętrzne naciski, oczekiwania społeczne. Gdy kompetencje, które posiada jednostka nie wystarczają, pojawia się kryzys, którego rozwiązanie wymaga od jednostki nowych kompetencji. Kryzys jest zatem determinantą rozwoju.

Właściwe rozwiązanie kryzysu prowadzi do radzenia sobie z podobnymi problemami w przyszłości.

Rozwiązanie kryzysu owocuje wykształceniem się nowej siły witalnej. Na każdym etapie jednostka zostaje wyposażona w pewną nową zdolność podstawową. Stanowi ona podstawę orientacji w otoczeniu, interpretacji zdarzeń, jest źródłem nowych strategii radzenia sobie w życiu.

Zdolności podstawowe

  1. poczucie znajdowania się w świecie względnie bezpiecznym
  2.  ……………………………………………………….
  3. poczucie inicjatywy związane z podejmowaniem własnych kroków
  4. poczucie przedsiębiorczości wynikające z powodzenia w opanowaniu czynności jakie powinien posiadać człowiek dorosły
  5. poczucie tożsamości związane z rolami w społeczeństwie
  6. poczucie intymnych związków z drugim człowiekiem wynikające z otwarcia własnej osoby na partnera, dzielenie się z nim przeżyciami, celami i wartościami
  7. poczucie produktywności związane ze spełnianiem z powodzeniem swojej roli w społeczeństwie
  8. poczucie integralności ego w końcowych latach przygotowane przez pomyślne rozwiązywanie konfliktów w poprzednich okresach

Rozwiązanie kryzysu wyznacza moment przejścia do następnego etapu.

Zadaniem ego jest integrowanie harmonogramu rozwoju organizmu ze strukturą zmieniających się w każdym następnym etapie życia instytucji społecznych.…….

ZMIANY W CIĄGU  ŻYCIA JEDNOSTKI 

Implikacje teorii Eriksona:

  1. praca kliniczna
  2. wychowanie dziecka

Determinanty sytuacji psychologicznych stawania się bezrobotnym

Możemy określić pewne determinanty, które dla poszczególnych bezrobotnych tworzą tzw. sytuację psychologiczną i określają skalę i rodzaj sytuacji trudnej.

Na pierwszą grupę determinant składają się obiektywne fakty pozapsychologiczne, jak:

a) wiek bezrobotnego,

b) status przed momentem stania się bezrobotnym, tj.czy bezrobocie związane jest z utratą pracy, czy też z faktem niemożliwości podjęcia pracy po ukończonej szkole podstawowej, ponadpodstawowej czy wyższej,

c) poziom zabezpieczenia ekonomicznego (zasoby własne) rodziny, innych osób, z którymi bezrobotny pozostaje w określonych związkach,

d) formalne kwalifikacje zawodowe,

e) stopa bezrobocia w miejscu zamieszkania bezrobotnego lub regionie,

f)  sposób stania się bezrobotnym : spodziewamy czy niespowiedziany (nagły),

g) sytuacja osobista (samotny czy posiadający na własnym utrzymaniu rodzinę itp.),

h) posiadający status społeczny i zawodowy.

Drugą grupę determinant określających skalę sytuacji trudnej stanowią osobne wyznaczniki.

Do najważniejszych zaliczyć należy:

a) indywidualną odporność na sytuację trudną, która jest funkcją dotychczasowych doświadczeń osobniczych i odporności zdeterminowanej cechami konstytucjonalnymi,

b) system wartości i bezpośrednio z nim związaną strukturę potrzeb,

c) zakres i jakość utrwalonych zachowań instumentalnych, zabezpieczających możliwość adaptacji do zmieniających się sytuacji życiowych,

d) rodzaj oczekiwań co do sposobu zabezpieczenia interesu bezrobotnego i osób, które ten interes mają zabezpieczać (ja sam – czy inni, np. rodzice, państwo itp.)

Wyróżnione tu fakty w grupie pierwszej i drugiej, chociaż nie wyczerpują wszystkich uwarunkowań sytuacji psycho- logicznej bezrobotnego, to wystarczająco wyraźnie wskazują na indywidualność i złożoność tej sytuacji.

Należy zwrócić uwagę na fakt, że tak jak bezrobocie w skali makro nie jest zjawiskiem jednorodnym, tak i psychologia bezrobotnego jest niezwykle zróżnicowana. To ona określa miejsce bezrobotnego na takich skalach jak:

a) samoocena własnej sytuacji,

b) samoocena w zakresie cech poznawczych jak kreatywność i aktywność, oraz cechy negatywnej tzn. destrukcji,

c) samoocena w zakresie antycypacji przyszłej sytuacji, (rys.3),

  • wiara w sukces
  • realna ocena możliwości i zmiany aktualnej pracy
  • beznadzieja
  • rozpacz
  • utrata wiary w możliwość zmiany sytuacji

Powstawanie i rozwój podstawowych potrzeb

Zarys psychologii rozwoju

  • Podział na potrzeby fizjologiczne (wrodzone, odnoszą się do warunków niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu) i psychologiczne (nabyte, powstają przez warunkowani emocjonalne, dzięki czemu neutralne bodźce stają się ważne dla funkcjonowania).
  • Jedną z podstawowych potrzeb stanowi potrzeba kontaktu emocjonalnego – powstaje w niemowlęctwie na bazie pierwotnych doświadczeń afektywnych doznawanych przez dziecko w kontakcie fizycznym z matką. Z czasem różnicuje się (wychodzi poza kontakt cielesny i osobę matki), w wyniku czego powstaje potrzeba afiliacji (generalna potrzeba kontaktów z innymi ludźmi i aprobaty z ich strony). Brak kontaktu z matką prowadzi do niewykształcenia się potrzeby, zbyt wczesne go pozbawienie prowadzi do jej intensyfikacji i infantylnego charakteru.
  • Pokrewną potrzebą jest potrzeba zależności emocjonalnej – powstaje w wyniku pierwotnej zależności niemowlęcia. Podleganie opiece i kierownictwu samo w sobie staje się czymś przyjemnym i pożądanym. Jednocześnie dziecko dąży do samodzielności, co powoduje na przemian doświadczenia przewagi i słabości, które kształtują potrzebę dominacji, przeciwstawną potrzebie zależności. O tym, która będzie dominowała u człowieka, decyduje charakter doznawanych w dzieciństwie ograniczeń. Opiekuńczość, której towarzyszy zaspokojenie potrzeb rodzi zależność, a której towarzyszy niezaspokojenie, rodzi frustracje i dominację.
  • Z frustracją, a więc napotykaniem przeszkód w realizacji dążeń, wiąże się potrzeba agresji, czyli potrzeba działania ukierunkowanego na zniszczenie czy uszkodzenie obiektu (rzeczy, osoby, siebie). Działania takie rozładowują frustrację, przez co same w sobie nabierają wartości nagradzającej. Źródłem frustracji jest zwłaszcza niezaspokojenie potrzeby kontaktu i zależności. Różne teorie genezy agresji – że wynika z frustracji, że jest efektem obserwacji modela, że rozładowuje nadmiar energii, że ma podłoże hormonalne.
  • Potrzeba bezpieczeństwa, czyli unikania bodźców wywołujących lęk, nabywana przez dziecko w wyniku doświadczeń zagrożenia. Zbyt silna hamuje aktywność, a więc i rozwój. Gra tu rolę raczej nie realne zagrożenie, ale znajdowanie się w sytuacji oczekiwania na zagrożenie („spadniesz”, „przewrócisz się”).

Podstawowe kierunki zmian potrzeb:

  • Rozszerzanie się zakresu środków służących realizacji potrzeb. Dotyczy to obiektów gratyfikacyjnych (matka à rodzina à inni ludzie), czynności pozwalających realizować potrzeby (fizyczne, językowe, symboliczne)
  • Specjalizacja sposobów zaspokajania potrzeb, czyli ich różnicowanie. Z czasem sposób dopasowany do charakteru potrzeby, warunków i całokształtu sytuacji. Różnicują się też obiekty, w kontakcie z którymi zaspokajane są poszczególne potrzeby (najpierw w kontaktach z rodzicami, potem z różnymi osobami)
  • Indywidualizacja środków realizacji potrzeb – dokonywanie wyboru obiektów i czynności spośród wielu różnych, które umożliwiają zaspokojenie określonej potrzeby; w zależności od gustów czy preferencji dziecka.
  • Socjalizacja sposobów zaspokajania potrzeb, a więc uwzględnianie wymagań społecznych przy wyborze i odrzucenie sposobów nieakceptowanych. Stopniowemu eliminowaniu ulegają te potrzeby, które są społecznie nieakceptowane (à jeden z z ważnych przejawów podporządkowywania się zachowania regulatorom poznawczym)
  • Z wiekiem wzrasta również tolerancja na odroczenie zaspokojenia – od natychmiastowego zaspokojenia po gratyfikujący charakter samej zapowiedzi zaspokojenia.
  • W toku rozwoju wzrasta aktywność dziecka w toku zaspokajania potrzeb – od zaspokajania potrzeb przez rodziców i domagania się tego od nich po samowystarczalność. Nie da się osiągnąć idealnej samowystarczalności, ale dziecko nie prosi już o pomoc, ale uczestniczy w równoprawnej wymianie społecznej (wzajemność zaspokajania potrzeb z otoczeniem społecznym). Ponadto rozwój od bazowania na doświadczeniach po przewidywanie, planowanie i kierowanie zachowaniem, antycypowanie zagrażających deprywacji i zapobieganie im.
  • Ta Antycypacja jest ważnym sygnałem włączania się w mechanizm działania innych regulatorów niż poznawczo-emocjonalne, ponadto pozwala na koordynowanie dążeń związanych z różnymi potrzebami (eliminacja sposobów zaspokajania szkodliwych dla innych potrzeb, rezygnacja z zaspokojenia jednej potrzeby na rzecz zaspokojenia innej w późniejszym czasie, zwykle wyżej położonej w hierarchii, i wreszcie wybieranie i poszukiwanie takich miejsc, sytuacji i form działalności życiowej, które umożliwiają bezkonfliktową realizację wielu różnych potrzeb).

Harmonia dążeń jest nieosiągalna, dziecko przeżywa też konflikty motywacyjne, zwłaszcza w momencie, gdy dziecko wykracza poza mechanizmy popędowo-emocjonalne, a zarazem utrzymuje się zależność od rodziców (wiek szkolny). Ogólnie możemy mieć do czynienia z 3 typami konfliktów: dążenie-dążenie (dwie potrzeby); unikanie-unikanie (dwie deprywacje – powodują silne napięcie, częste mogą prowadzić do poważnych zaburzeń emocjonalnych); dążenie-unikanie (ten sam obiekt zaspokaja potrzebę, ale jednocześnie powoduje też deprywację; pragnienie czynności, lęk przed negatywnymi następstwami – w miarę zbliżania się do obiektu obie tendencje rosną, ale do unikania rośnie szybciej, co powoduje ciągłe unikanie i powracanie do obiektu, a w konsekwencji frustracje). Pamiętać trzeba, ze wiele konfliktów wynika z błędnego rozpoznania sytuacji i przez samowychowanie można te błędy w samowiedzy usunąć.

Test na badanie stylu sensorycznego (Test 2)

Spośród poniższych zdań wybierz to, które najlepiej Cię opisuje:

1.
a) czytając lubię opisy, koncentruję się intensywnie,
b) czytając lubię dialogi i rozmowę, unikam długich opisów,
c) czytanie nie jest moim ulubionym zajęciem.
2.
a) mam kłopoty z ortografią,
b) patrząc na słowo rozpoznaję czy jest napisane poprawnie,
c) wymawiając poszczególne głoski poznaję, czy w słowie nie ma błędów ortograficznych.
3.
a) dobrze zapamiętuję imiona, zapominam twarze, zapamiętuję materiał poprzez jego głośne powtarzanie,
b) najlepiej pamiętam to, co wykonałem, a nie to, co usłyszałem lub zobaczyłem,
c) pamiętam twarze, zapominam imiona, lubię zapisywać i robić notatki.
4.
a) mam niezwykle bujna wyobraźnię,
b) moja wyobraźnia pracuje podczas ruchu,
c) nie zwracam uwagi na szczegóły.
5.
a) łatwo tracę koncentrację z powodu hałasu i dźwięków,
b) koncentrację burzy mi nieporządek i ruch,
c) trudno koncentruję się, często zmieniam pozycję i poruszam się.
6.
a) w nowej sytuacji próbuje coś przestawić, dotykać,
b) rozmawiam o nowej dla mnie sytuacji,
c) dokładnie przyglądam się i badam nową sytuację.
7.
a) lubię wpatrywać się w coś, co rysuję,
b) wiercę się, zmieniam często pozycję, znajduję coś do trzymania,
c) nucę, rozmawiam ze sobą lub innymi.
8.
a) podskakuję w zadowoleniu, potrafię tupać, kiedy jestem zły,
b) lubię się wypowiadać zarówno kiedy jestem w dobrym, jak i złym humorze,
c) jestem zamknięty w sobie, łatwo płaczę.

9.
a) lubię słuchać, ale nie mogę się doczekać, żeby wtrącić swoje zdanie,
b) nie lubię dużo mówić, tracę cierpliwość, gdy muszę długo słuchać,
c) gestykuluję podczas słuchania i mówienia, nie jestem dobrym słuchaczem.
10.
a) lubię być porządnie i schludnie ubrany,
b) nie dbam o to, aby moje ubranie było dobrane i dopasowane do siebie,
c) moje ubranie szybko bywa wygniecione.
11.
a) lubię muzykę, wolę dyskutować o dziele niż je oglądać,
b) na muzykę reaguję ruchem,
c) nie reaguję specjalnie na muzykę, wolę obrazy, grafikę, rzeźbę.

Sposób obliczenia punktów w teście 3

Obszary:

Konkretne doświadczenie    –         K D     –   kolumna odpowiedzi a

Refleksyjna obserwacja        –         R O     –   kolumna odpowiedzi b

Konceptualizacja                   –         K o      –   kolumna odpowiedzi c

Aktywne eksperymentowanie  –     A E     –   kolumna odpowiedzi d

Test 3
Pyt. Odpowiedź
  a b c d
1        
2        
3        
4        
5        
6        
7        
8        
9        
Razem        

Należy podsumować wartości kolejnych kolumn z pominięciem pól zacieniowanych. Następnie trzeba odjąć niektóre punkty:

            c – a =            oraz                 d – b =

Na wykresie stylów uczenia się zaznaczyć wyliczoną liczbę punktów: różnicę c – a na osi pionowej, a d – b na osi poziomej. Należy przeprowadzić przez te punkty linie prostopadłe. Miejsce ich przecięcia określa numer (ćwiartkę) stylu uczenia się.

Aby uzyskać pełen obraz stylu uczenia się należy zaznaczyć sumę punktów wyliczonych wyliczoną dla poszczególnych obszarów a, b, c, d na odpowiedniej osi, a punkty połączyć liniami prostymi.

Test na badanie stylu uczenia się (Test 3)

Poniżej znajduje się 9 rzędów, w każdym z nich 4 opisy zachowań lub uczuć ludzi. Czytaj kolejno każdy rząd w poprzek. Wstaw cyfrę 4 w stwierdzeniu, które Ci najlepiej odpowiada, 3 mniej, 2 jeszcze mniej, a 1 najmniej odpowiada. Nie ma tu dobrych i złych odpowiedzi.

  A B C D
Konkretne Doświadczenie Refleksyjna Obserwacja Konceptualizacja (Abstrakcjonizm) Aktywne Eksperymentowanie
1 potrzebuję zachęty, aby zacząć        (uczyć się) potrzebuję wiele czasu, aby coś zacząć lubię uczyć się, szczególnie o tym    co lubię lubię rzeczy użyteczne
2 jestem otwarty(a) na nowe doświadczenia patrzę na różne strony każdej sprawy lubię analizować, rozkładać sprawy    na części lubię próbować różnych rzeczy (eksperymentować)
3 lubię zastanawiać się nad tym co czuję lubię patrzeć co się wokół dzieje lubię myśleć o ideach lubię robić różne rzeczy (działać)
4 akceptuję ludzi           i sytuacje takie     jakie są mam świadomość tego co się dzieje wokół mnie oceniam rzeczy (zjawiska) Podejmuję ryzyko
5 mam dużo fantazji     i intuicji nasuwa mi się      dużo pytań jestem logiczny(a) dużo pracuję               i doprowadzam sprawy do końca
6 lubię konkretne rzeczy, które mogę zobaczyć, dotknąć lubię obserwować lubię koncepcje          i teorię lubię być aktywnym(ą)
7 preferuję uczenie się „tu i teraz” lubię rozważać           i zastanawiać się nad różnymi sprawami mam tendencję        do myślenia                    o przyszłości lubię widzieć wyniki mojej pracy
8 polegam na moich odczuciach polegam na mojej obserwacji polegam na moich pomysłach muszę sam sprawdzić, jak mają się rzeczy
9 mam dużo energii      i entuzjazmu jestem spokojny z dystansem do różnych spraw dążę do poszukiwania przyczyn mam poczucie odpowiedzialności za różne sprawy

Histeria

Histeria to diagnostyczna kategoria odnosząc się do pewnej grupy objawów nerwicowych takich jak: nadmierna emocjonalność, zdenerwowanie, demonstracyjność (przesadność) zachowań oraz strach lub ból zlokalizowany w konkretnej części ciała. Dość spektakularne mogą być napady histeryczne (ataki histeryczne) przebiegające z drgawkami, paraliżem, utratą mowy lub wzroku .

Na terminie tym ciążyło (i ciąży) bardzo wiele historycznych teorii i prób wyjaśnień. Nadawano mu pejoratywny charakter, kojarząc histerie głównie z kobietami i ich seksualnością. W istocie, próba opracowania ewolucji poglądów na temat histerii jest zarazem obszernym fragmentem historii psychiatrii i psychopatologii[1] [2]. Właśnie ów bagaż przeszłości jaki ciągnął się za hysteria nervosa zaowocował zarzuceniem tej nazwy we współczesnej psychiatrii na rzecz „zaburzeń dysocjacyjnych, konwersyjnych”[3] [4]. Pozanaukowo, termin ten jednak krąży w użyciu potocznym i odnosi się do wszelkich przesadnych emocjonalnie zachowań, które ktoś chce zdeprecjonować.

Termin histeria zbiorowa, w rozumieniu psychiatrycznym i psychologicznym, także wyraźnie wpływa na codzienny dyskurs. Termin ten nie jest jednak zbyt popularny w piśmiennictwie fachowym.

Opracowanie J.A. Alcocka w Encyclopedia of Psycholgy omawia mechanizm i przyczyny występowania tego zjawiska. „Masowa histeria”, lub „histeryczne zarażenie (zaraza)” (hysterical contagion) ujawnia się jako nie dające się kontrolować emocjonalne szaleństwo o symptomatologii „histerycznej”, które rozprzestrzenia się szybko wśród członków danej zbiorowości. Będące pod jej wpływem jednostki nie muszą znać się wzajemnie, ani nawet pozostawać ze sobą w bezpośrednim kontakcie. Fenomen ten tłumaczony jest uogólnionym poczuciem niezadowolenia w danej społeczności. Odpowiedzią na nie mogą być bezpośrednie akcje jak np. zamieszki, protesty, wandalizm, ale gdy źródło owego dyskomfortu jest nieznane, lub rozproszone i niejasne, ludzie mogą przyj ąć role „ofiar”. Duża rolę w wybuchach zbiorowej histerii pełnią plotki i podatność na sugestię. Napięcie i stres powoduj ą obniżenie krytycyzmu wobec plotek przekazywanych sobie nawzajem by zaspokoić zapotrzebowanie na informację o źródłach napięcia.

Najbardziej podatne na zostanie wciągniętymi przez zbiorową histerie są osoby wykazujące histrioniczne (dawniej histeryczne) cechy osobowości. Osoby takie częstokroć służą także jako kluczowi propagatorzy i aktywnie wspomagaj ą eskalacj ę zachowań emocjonalnych. Wybuchy masowej histerii są jednak dość krótkotrwałe ze względu na swój samoograniczajacy charakter. Wzrost napięcia prowadzi do wybuchu reakcji histerycznych, który rozładowuje to napięcie. Podatność na sugestię spada, krytycyzm wraca do normy, a cała sytuacja rozładowuje się.

Jakubik[5], występowanie histerii zbiorowych tłumaczy wpływem czynników społeczno kulturowych. Przykładami są tu nie tylko epidemie zbiorowych nerwic w średniowieczu, ale także przypadki bardziej współczesne. Tarantulizm we Włoszech, rytualny taniec tzw. sekty „wirujących derwiszów” w Skopie, czy ekstatyczne tańce „nestinarki” przy wiejskich chrztach w Bułgarii to pozostałości powszechnego dawniej tanecznictwa. Histeria zbiorowa występuje do dziś w szkołach, fabrykach, internatach, szpitalach i innych zbiorowych instytucjach. Dotyczy ona głównie młodych kobiet, trwa od kilku godzin do kilkunastu tygodni i może objęć od 3 do około 200 osób. Najczęstsze objawy takich współczesnych przypadków to porażenia, drżenia, przykurcze, znieczulenia, wymioty, itp.[6] Przegląd internetowych serwisów informacyjnych nie pozostawia wątpliwości, że zbiorowe ataki histerii zdarzają się nadal. W marcu 2007 roku 600 dziewczynek z katolickiej szkoły w Meksyku doznawało bólów głowy i trudności w chodzeniu[7]. Podobne przypadek miał ostatnio miejsce w Nairobii[8] [9].

Dobre opracowanie i analizę przypadków masowej histerii od 1872 do 1993 roku przedstawił L.P. Boss . Opierając się na całości dostępnej angielskojęzycznej literatury przedmiotu opracował ilościowe i jakościowe aspekty wybuchów epidemii histerii w różnych kulturach, grupach etnicznych i religijnych na całym świecie. Przypisywano je oddziaływaniom złych duchów i duchów przodków, a w kulturach zachodnich opętaniom przez demony.

W piśmiennictwie anglojęzycznym termin mass hysteria zastępowany jest często przez mass sociogenic illness (MSI), co nie bez trudu, można by przetłumaczyć jako „masowa choroba odspołeczna, lub socjogenna” . Odnosi się to do nagłego rozprzestrzeniania się symptomów chorobowych w danej grupie przy nieobecności przyczyn somatycznych. Gdy sugestywne dolegliwości jednej osoby zostaną zauważone przez innych i wzmocnione plotką o użyciu trucizny lub gazu, w krótkim czasie wezwane mogą być wszystkie karetki w mieście. Zjawisko to nie odnosi się jednak do zbioru osób cierpiących na zaburzenia histeryczne (lub konwersyjne) lecz raczej ogarnia ludzi na co dzień ocenianych jako zdrowych.

Traktując zjawisko histerii zbiorowej jako kulturowo określoną reakcje na stres, badacze wskazują na działanie dwóch mechanizmów, ewentualnie dwóch odrębnych typów masowej histerii. S. Wessely identyfikuje dwa typy masowej choroby odspołecznej (MSI): masową histerię lękową oraz masową histerie motoryczną. Pierwszy rodzaj, jest krótszy w przebiegu, zazwyczaj jednodniowy, i polega na nagłym i bardzo silnym poczuciu lęku następującym po percepcji fałszywego zagrożenia. Druga kategoria jest wyróżniana na podstawie powolnej akumulacji nierozładowanego napięcia np. z powodu uciążliwej i nie dającej się tolerować sytuacji społecznej, a charakteryzuje się konwersyjnymi objawami psychomotorycznymi jak: drżenie, skurcze, słabość itp., które mogą ciągnąc się tygodniami lub nawet miesiącami.

Analizy[10] [11] wskazują na swoistą ewolucję i zmienność historyczną w obrazie masowej histerii. Okazuje się ona odzwierciedlać społeczne problemy zmieniając się w zależności od kontekstu i okoliczności. XIX-o wieczne, a także wcześniejsze wybuchy epidemicznej histerii miały charakter wyraźnie psychomotoryczny i teatralny (histrioniczny), będąc reakcjami na długotrwałe napięcie. Typowym przykładem były opętania w klasztorach żeńskich. Bardziej współczesne czasy przynoszą nam masowe objawy lękowe w reakcji na pojawiaj ący się znienacka bodziec alarmowy, jak plotki o zatrutych pokarmach czy nieznany intensywny zapach.

Epidemie zaburzeń o charakterze podobnym do histerycznego zdarzaj ą się nie tylko na gruncie kultury zachodniej. A. Jakubik[12], na gruncie psychiatrii kulturowej (transkulturowej), opisuje różne „egzotyczne” zespoły zaburzeń o charakterze histerycznym tak indywidualne, jak i zbiorowe. Na uwagę zasługują zespoły lękowe a wśród nich koro występujące w Chinach, Indonezji i Malezji określane jako stan ostrego lęku przed śmiercią, która ma nastąpić w wyniku wciągnięci członka w głąb brzucha. Notowane są zbiorowe napady koro i wtedy spore grupy mężczyzn szukaj ą w popłochu ratunku u lekarzy i szamanów. Do tego typu zaburzeń zaliczyć można także lęk kajakowy wśród Eskimosów, a także nagłośnioną przez literaturę i kino tanatomanię (śmierć voodoo) u Indianie Ameryki Południowej i Murzynów Afryki Środkowej. Interesujące wydają się także napadowe reakcje histeryczne np. latah dotykający kobiety na Jawie i mający postać zachowań naśladowczych, strachu i bezładnej ucieczki, albo amok, typowy dla Azji południowo-wschodniej, szczególnie Malajów. Popularna już, nazwa amoku odnosi się do zawężenia świadomości z nagłym podnieceniem i agresją lub autoagresją.

Historycznie i kulturowo uwarunkowane jest także opętanie jako „stan indywidualnego lub zbiorowego transu albo ekstazy, przebiegaj ący ze zwężeniem świadomości i połączony zwykle z czynnościami rytualnymi, zależnymi od rodzaju religii, wierzeń i obyczajów”[13].

W niniejszych rozważaniach, na styku psychiatrii i kulturoznawstwa, wyraźne są dwie podstawowe tezy: 1. istnieje swoisty związek pomiędzy czynnikami kulturowymi a zaburzeniami psychicznymi, 2. pojecie normy i patologii psychicznej – pomijając poważne trudności definicyjne – nie może być rozpatrywane bez uwzględnienia relatywizmu kulturowego[14]. Międzykulturowe spojrzenie na zbiorową histerię pozwala jeszcze wyraźniej ukazać jak bardzo treści i sposoby przeżywania lęku są uzależnione od czynników kulturowych.


[1]   Por. M. Jarosz, S. Cwynar (red.), Podstawy psychiatrii, PZWL, Warszawa 1978.

[2]   por. A. Jakubik, Histeria: metodologia, teoria, psychopatologia, PZWL, Warszawa 1979.

[3]   Klasyfikacja chorób ICD-10: F44 (zaburzenia dysocjacyjne, konwersyjne) – cała gama zaburzeń o charakterze histerycznym a także klasyfikacja DSM IV: 301.5 (osobowość histrioniczna)

[4]   J.A. Alcock, Mass Hysteria, (w:) R.J. Corsini (red.) Encyclopedia of Psychology, Vol. 2, New York 1994, s. 373-374.

[5]   A. Jakubik, dz. cyt., s. 327-328.

[6]   opierając się na zachodnim piśmiennictwie A. Jakubik, dz. cyt., s. 327.

[7]   abclocal.go.com/kgo/story?section=nation_world&id=5189765

[8]   capitalfm.co.ke/news/newsarticle.asp?newsid=1940&newscategoryid=1

[9]   L.P., Boss, Epidemie hysteria: A reviev of the PublishedLiteraturę, “Epidemiological Reviews”, Vol. 19, No.2 (1997), s. 233-242; epirev.oxfordjournals.org/cgi/reprint/19/2/233

[10] R.E. Bartholomhew, S. Wessely, Protean nature of sociogenic illness: From possessed nuns to chemical and biological terrorism fears, British Journal of Psychiatry, (2002) 180, 300-306;

http: //bj p.rcpsych. org/cgi/content/full/180/4/300

[11] Tamże.

[12] A. Jakubik, dz. cyt., por A. Jakubik, Kultura a zaburzenia psychiczne, psychologia.net.pl/artykul.php?level=98

1 Tamże.

[14] A. Jakubik, Psychiatria kulturowa, (w:) Psychiatria. Tom 3, (red.) S. Dąbrowski, J. Jaroszyński, S. Pużyński, PZWL, Warszawa 1989, s.51-65.

Rysunek jako środek diagnostyczny

Rysunek jest bardzo istotnym elementem diagnostyki psychologicznej i pedagogicznej. Pozwala on na wykrycie wielu problemów dręczących dzieci, których innymi metodami nie można zdiagnozować. W rysunku dziecko przedstawia szczerze to, co rozumie lub czuje, a nie zawsze umie lub chce wyrazić słowami. Postać ludzka na rysunku ujawnia także psychiczną relację dziecka do niej.

Na szczególne zainteresowanie zasługują rysunki na temat rodziny. Pokazują one pozycję dziecka w rodzinie oraz wśród jej członków, korelacje do rodziców, rodzeństwa. Dziecko przedstawiając swoją rodzinę w formie rysunku nie kryje uczuć, mając nadzieję, że to co narysuje i uczucia które przedstawi będą zrozumiałe tylko dla niego. W rysunku ujawnia swoją jedność z członkami rodziny, a także ucieczkę przed rzeczywistością.

Interpretacja rysunku dokonuje się w trzech płaszczyznach:

  1. graficzna (kolorystyka, postacie osób i ich pozycja),
  2. wzajemne stosunki między osobami,
  3. treść rysunku (subiektywny obraz własnej rodziny).

Poziom graficzny, zdaniem M. Braun-Gałkowskiej, obejmuje: rozmach i siłę kreski – kreska „rozmachowa” długa, powstająca od jednego pociągnięcia, zajmująca większą część kartki, mówi o rozmachu, energii, odwadze i łatwości uzewnętrznienia swoich tendencji; – kreska krótka, wahająca się przy liniach dłuższych złożona z krótkich elementów wskazuje na zahamowanie; – silny nacisk kreski (grubość kreski i nacisk na papier) mówi o silnym napięciu, odwadze, czasem gwałtowności; – słaby nacisk kredki mówi o nieśmiałości, łagodności, czasami nerwicy i wysokim niepokoju[1].

Czasami bywa, że na rysunku narysowanym ze średnią siłą nacisku, jedna z postaci narysowana jest szczególnie mocno. Zwykle z tą postacią łączą się szczególne napięcia emocjonalne autora.

Kolory użyte w rysunku prezentują przede wszystkim stan emocjonalny badanego dziecka. Szeroka gama kolorów świadczy o żywej emocjonalności, a ich brak (rysunek ołówkiem lub tylko jedną kredką) wskazuje na opory emocjonalne i obawę. Kolory jasne informują nas zwykle o nastroju radosnym, ostry kolor czarny o postawie rygorystycznej, kolor czerwony może mieć różne znaczenia: może być kolorem aktywności, jednak w połączeniu z kolorem czarnym świadczy zazwyczaj o agresji[2].

Rozmieszczenie rysunku na kartce bywa bardzo różnorodne i wiele mówi dla badacza. Może być wykorzystana cała kartka lub jej część. Rysowanie na górze kartki mówi o idealizmie lub marzeniach, wyobraźni. Umieszczenie rysunku na środku kartki wskazuje, że odnosi się do spraw najbardziej uświadomionych, podczas gdy innych nie chce ujawnić. Dolny pas kartki jest ulubionym pasem zmęczonych, często przygnębionych uczniów. Pas górny jest wracaniem myślami do przeszłości. Rysunek namalowany w dolnym lewym pasie ujawnia wewnętrzne skrępowanie, a pas prawy jest wybieganiem w przeszłość[3].

Analizując kolejność rysowania poszczególnych członków rodziny oraz ich wielkość w stosunku do innych dowiadujemy się, kogo dziecko najbardziej ceni, którą osobę najbardziej kocha. Często bywa tak, że miejsce ojca zajmują inni mężczyźni z rodziny. Dzieje się tak, gdy ojciec często bywa poza domem, na przykład pracuje za granicą lub w innym mieście albo nie spełnia oczekiwań dziecka.

Rozmieszczenie postaci odzwierciedla stosunki społeczno-emocjonalne. Bliskość postaci z dzieckiem może oznaczać miłość, oddalenie czy brak więzi rodzinnych.

Rysunek rodziny, na którym nie ma postaci dziecka, może świadczyć o rozluźnieniu więzi rodzinnych, osamotnieniu a czasem i odrzuceniu. Podczas rozmowy indywidualnej możemy dowiedzieć się, że brak dziecka spowodowany jest obawą przed ojcem alkoholikiem. Daje to wskazówkę wychowawcy, że w domu dziecka panuje zła atmosfera. Członek rodziny którego dziecko akceptuje i kocha, jest nie tylko największy, ale jego postać jest bardziej ozdobiona, narysowana ciepłymi barwami, często trzymająca za ręce inne postacie lub namalowana bardzo blisko nich.

Własna rodzina to najbliższe otoczenie dziecka, bardzo ważne pod względem emocjonalnym, niezbędne do życia i prawidłowego funkcjonowania. Choć czasem się od niej oddala, jest jednak zawsze w pobliżu i czeka żebyśmy go przytulili. Więź emocjonalna z rodzicami, miłość do dziecka, stanowi dobro, którego nic nie jest w stanie zastąpić. Dziecko łatwiej wybaczy nawet rażącą niesprawiedliwość rodzicom, jeśli widzi i czuje miłość do siebie. Miłość do dziecka musi jednak podlegać pewnym rygorom wychowawczym. W rodzinie dzieci uczą się i zdobywają doświadczenie. Rysunki dzieci powinny być traktowane jako sprawdzian prawdziwych relacji panujących w rodzinie.


[1] M. Łaguna, B. Lachowska: Rysunek projekcyjny jako metoda badań psychologicznych, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2003, s. 21

[2] Tamże, s. 68.

[3] Tamże, s. 72

Zachowania zbiorowe

Słownik Psychologii określa „zachowania masowe” (mass behavior) jako zbiorowe zachowanie masy, w którym nie występuje widoczna wzajemna komunikacja ani wzajemne wywieranie na siebie wpływu przez jednostki składające się na masę. Przykładami takich zachowań są np. mody, obyczaje, sposoby ubierania się, ruchy polityczne, itp. Przyjmuje się, że wpływ społeczny wywierany jest kanałami systemów komunikacji masowej. Pojęcie to zwane jest także masowym zarażaniem się (podkr. A.S.).

Fenomen zachowań zbiorowych był rozwijany przez wielu, głównie amerykańskich, socjologów (m in. H. Blumer, R.H. Turner, L.M. Killian, N.J. Smelser). Ewolucje poglądów, jak też dyskusje i krytykę z jakimi spotykały się prace dotyczące tego zagadnienia prezentuje A. Domański . Istotny jest wpływ jaki na autorach prac bardziej współczesnych i na potocznej wiedzy na temat zachowań zbiorowych, wywarły prace klasyków (G. Le Bon, S. Sighele, G. Tarde, W. McDougall, R. E. Park) i ich interpretacje zjawiska tłumu, publiczności i zbiorowości. Nie bez znaczenia jest też ton jaki pobrzmiewa w klasycznych pismach Ortegi y Gasseta. Obraz ten wraca w traktacie Masa i władza E. Canettiego . Masa opisywana jest tu jako krwiożercza, wiecznie głodna, bestia. Wciąż rozrasta się pochłaniając i niszcząc wszystko na swej drodze.

Wśród krytyków wymienionych przez A. Domańskiego są m.in. W.A. Gamson i C.J. Couch. Podstawowe zarzuty wobec teorii zachowań zbiorowych koncentrują się na [1] [2] [3] [4] postulatach o irracjonalności zachowań, dewiacyjności bez uwzględnienia celowości i planowania wystąpień masowych. Krytykowali oni fakt zbytniego koncentrowania się na afektach, emocjach i spontaniczności, przy niedocenianiu roli struktury i organizacji oraz predyspozycji do określonych zachowań. Krytyka najczęściej formułowana jest przez zwolenników teorii „działania zbiorowego” (a nie „zachowania zbiorowego”), którzy podkreślają nowe zastosowania podejść badawczych takich jak mobilizacji zasobów, czy konstruktywizm społeczny do badania rozruchów, protestów, zbiorowej przemocy czy ruchów społecznych. Przeciwnicy „stereotypowej interpretacji tłumów” postuluj ą zastąpienie terminu „tłum” (crowd), który jest obarczony zbyt dużym negatywnym ładunkiem emocjonalnym, pojęciem „zgromadzenie” (gathering).

A. Domański zauważa[5], że taki krytyczny trend, lub też moda naukowa, kładzie się cieniem na całości badań w nurcie zachowań zbiorowych, które obejmuj ą nie tylko problematykę protestów i ruchów społecznych, ale także podejmuj ą tematy takie jak: pogłoska, przelotna fascynacja, moda, zbiorowe szaleństwo, zbiorowa przemoc, panika, lincz, plądrowanie, zachowanie w trakcie katastrof czy masowa histeria. Przewaga paradygmatu działań zbiorowych może tłumaczyć niewielką ilość opracowań zjawiska masowej histerii na gruncie socjologii zachodniej i nieobecność takich opracowań na gruncie rodzimym.

Opracowanie tematyki zachowań zbiorowych znajdziemy także w Suplemencie do Encyklopedii Socjologii. W tym ujęciu, podstawową cechą kategorii zachowań zbiorowych jest ich doraźność i spontaniczność. Trudno je zaplanować i systematycznie obserwować co nie sprzyja popularności tej tematyki w opracowaniach socjologicznych. Doraźność takich zachowań wynika z tego, że są one reakcjami na różne wypadki losowe, wydarzenia publiczne wyzwalające silne emocje (lincze, akty terrorystyczne, imprezy sportowe, itp.) czy katastrofy historyczne (wojny, pucze), przemysłowe oraz naturalne (trzęsienia ziemi, powodzie, w tym również epidemie i rozwój nieuleczalnych chorób) [6].

Opisane są tu podstawowe założenia opracowań H. Blumera i N.J. Smellersa. H. Blumer[7] jako wyjaśnienie zjawiska zbiorowych zachowań w ich całej różnorodności zaproponował koncepcje komunikacji okrężnej (cyrkularnej). Otóż ludzie znajduj ący się w niezrozumiałej i nieustrukturyzowanej sytuacji uruchamiaj ą wzajemną komunikacje opartą na plotkach i pogłoskach oraz wzmacnianiu wzajemnych reakcji emocjonalnych. Skutkiem tego
mogą być zachowania paniczne. Zachowania takie są jednak bardziej typowe dla tłumów niż mas (Blumer zdecydowanie odróżniał te dwie formy zbiorowości). Masa jest tu, w porównaniu do tłumu, bardziej anonimowa, a co ważniejsze, fizycznie rozdrobniona przez co jej członkowie nie wymieniaj ą za sobą informacji i nie współpracuj ą ze sobą.

Istotne wydają się być także dociekania N.J. Smelsera . W nawiązaniu do teorii dysonansu poznawczego, kluczowym pojęciem jest tu stan niejasności sytuacji, który wywołuje u jednostki poczucie napięcia i dyskomfortu. Dalsze działania jednostek ukierunkowane są dążeniem do usunięcia owego dyskomfortu np. poprzez przyjmowanie uproszczonych i nieracjonalnych założeń co do sił i procesów, które odpowiedzialne są za ową niezrozumiałą i trudną sytuacje. Różne typy zachowań zbiorowych są , zdaniem N.J. Smelsera, rezultatem różnych reakcji jednostek na niejasność sytuacji społecznej. Zachowania zbiorowe powstaj ą na skutek pięciu typów uogólnionych przekonań, w sposób uproszczony interpretuj ących rzeczywistość. Autor wymienia tu: histerię (prowadzącą do paniki), myślenie życzeniowe (prowadzące do szaleństwa), wrogość (prowadząca do wybuchu wrogości) oraz przekonania zorientowane na normy lub wartości (prowadzące do ruchów zorientowanych na normy lub wartości). Histeria, jako zachowanie zbiorowe, powstaje wtedy gdy napięcie i niepewność wywołuj ą lęk i wpływaj ą na postrzeganie świata w kategorii uogólnionych zagrożeń. Prowadzi to, w konsekwencji, do przypisywania przyczyn zagrożeń pewnym uogólnionym siłom, mechanizmom lub aktorom[8] [9].

W kontekście niniejszych rozważań ważne wydają się także ustalenia L.M. Killiana i R.H. Turnera. W swoim uj ęciu badawczym zachowań zbiorowych wskazuj ą oni na trzy teorie wyjaśniające. Teoria zaraźliwości społecznej bada dyfuzję zachowań na skutek ich bezpośredniej obserwacji. Jako przykład autorzy podają właśnie histerię wywołana szerzeniem się nieznanych chorób. Jest to oczywiste nawiązanie do reakcji okrężnej jako mechanizmu wyolbrzymiania zagrożenia. Oprócz tego wyjaśniająca może być teoria konwergencji, która wskazuję na rolę rozładowania nagromadzonego napięcia w formie tłumnej, oraz teoria doraźnie tworzonych norm, według której zbiorowości takie jak tłum, składające się z jednostek bardzo zróżnicowanych, wytwarzają swoje własne normy zachowań i standardy interpretacyjne. Zachowaniom zbiorowym sprzyjaj ą także warunki destabilizacji porządku społecznego, anomizacji życia społecznego, raptownych zmian społecznych, itp.[10]

Współcześnie, dzięki rozwojowi technologii elektronicznego komunikowania, szczególnie internetu i telefonii komórkowej, formy zbiorowych zachowań mogą przybierać nowe formy. Zachowania tłumu mogą być bardziej zorganizowane (tzw. bystry tłum – smart mob)dzięki taniej i łatwej komunikacji pomiędzy ludźmi nawet bardzo od siebie oddalonymi. Uczestnicy tzw. błyskawicznych tłumów (flash mob) dzięki SMS-om mogą zamienić spontaniczność zachowań zbiorowych w rodzaj sytuacjonistycznego happeningu. To samo może stać się z publicznością rozproszoną. Oto przecież, widzowie jednego programu lub serwisu informatycznego mogą bardzo szybko porozumieć się bez odchodzenia od ekranu telewizora i wysyłanymi sobie wzajemnie SMS-ami podgrzać atmosferę doniosłości lub niepokoju.

Oprócz odpowiedzi na pytanie kogo dotyczą analizowane zjawiska, należy skupić się na chwilę nad tym jakie emocje są ich przedmiotem, czym się objawiają. Niepokój, strach, panika, szaleństwo. Czy występują w formie zbiorowej? Jaki jest ów społeczny wymiar strachu i histerii.


[1]   J. Szczepański, dz. cyt., s. 445-447.

[2]   A.S. Reber, E.S. Reber, Słownik Psychologii, Wyd. Scholar, Warszawa 2002, s. 908.

[3]   A. Domański, Aktualność koncepcji zachowań zbiorowych, „Studia Socjologiczne”, nr 4(2003),s. 27-54.

[4]   E. Canetti, Masa i władza, Czytelnik, Warszawa 1996.

[5]   A. Domański, dz. cyt., s.29.

[6]   B. Misztal, Hasło: Zachowanie zbiorowe, Encyklopedia socjologii, Suplement, (red. zbior. pod kier) K. Kwaśniewicz, Oficyna Naukowa, Warszawa 2005, s. 410-413.

[7]   Tamże, s. 411.

Tamże, s. 411.

Tamże, s. 412.

Tamże, s. 412.